Banner

The Third Man

10.0
Dennis Van Dessel - 18 juli 2004






Het oude adagio luidt dat je drie dingen nodig hebt om een goeie film te maken: een goed scenario, een goed scenario en een goed scenario. Over het algemeen ben ik geneigd om daarmee akkoord te gaan, maar er zijn natuurlijk altijd die paar uitzonderingen die de regel bevestigen. 'The Third Man' is er zo eentje: het klinkt misschien als heiligschennis, maar het scenario van die film is niet zó uitzonderlijk - de plot zit goed in elkaar, maar niet beter dan die van tientallen andere misdaadfilms uit die tijd en er zijn nauwelijks memorabele dialogen aanwezig, behalve dan de beroemde "koekoeksklok"-speech van Orson Welles. Een speech die dan nog door Welles zelf geschreven werd, niet door Graham Greene. Wat 'The Third Man' zo bijzonder maakt, is de manier waarop alle andere elementen, van de muziek over de acteurs tot de fotografie, samenspannen om hier een meesterwerk van te maken, of het scenario nu wil of niet.

Joseph Cotton speelt Holly Martins, een schrijver van goedkope avonturenromans die in financiële moeilijkheden zit en door zijn oude vriend Harry Lime uitgenodigd werd om naar Wenen te komen werken. Het Wenen van deze film is een soort van spookstad, met gebouwen die in puin liggen en mensen die vlak na de Tweede Wereldoorlog geen flauw idee lijken te hebben hoe ze nu verder moeten met hun leven.

Martins ontdekt bij zijn aankomst echter dat zijn goeie vriend overleden is bij wat omschreven wordt als een ongeval. De getuigenissen over Harry Lime bij leven en dood zijn op zachtst gezegd eigenaardig te noemen: was hij een zakenman of een zwarthandelaar die geen moer inzat met het leven van anderen? Waren er twee mensen aanwezig bij z'n dood of drie? En wie was dan die derde man?

Een goeie plot, daar niet van, met aanwijzingen die netjes in elkaar klikken en die nergens de regels van de logica echt lijken te doorbreken. Maar opmerkelijk genoeg om de film meer dan vijftig jaar na dato nog steeds in leven te houden als een meesterwerk? Welnee. Aan het centrum van 'The Third Man' staat helemaal geen zwendel met medicijnen en al zeker geen moordmysterie. Het gaat niet om de misdaad, de misdaad is bijkomstig. Het gaat om de misdadiger. De figuur Harry Lime op zichzelf is veel belangrijker dan eender welk crimineel plan dat hij aan het uitbroeden is. De voornaamste reden voor het succes van de film, is de manier waarop dat personage wordt opgezet: meer dan een uur lang wordt er over Harry Lime gesproken, zonder dat we hem ooit te zien krijgen. Er wordt over hem getheoretiseerd, hij wordt afgeschilderd als de duivel in hoogsteigen persoon - Lime is een schaduw die over de hele film hangt. Wat maakt het uit of hij in medicijnen handelt, mensen vermoordt of oude dametjes hun handtas steelt? We hebben het over Harry Lime, en die man is gewoon bad to the bone. Dat wordt zo dikwijls herhaald, dat punt wordt zodanig doorgedreven tijdens het eerste uur van de film, dat we het gevoel hebben dat Lime, die slechts 15 minuten in beeld komt in de hele prent, eigenlijk het hoofdpersonage is.

Het risico daarvan is natuurlijk dat je je publiek zwaar gaat teleurstellen wanneer je dan toch verplicht wordt om die duivelse slechterik te tonen - een anticlimax op dat punt zou heel de film vernielen. De scène waarin Lime wordt geïntroduceerd, is ronduit briljant: hij duikt op uit de schaduwen van een nis, we krijgen close-ups van z'n voeten, zijn handen en uiteindelijk z'n gezicht. Orson Welles werd geboren om Lime te spelen: met z'n gladde charme en z'n vlotte manier van doen is hij een bijzonder charismatisch personage. Dat is wat hem zo gevaarlijk maakt. Die dreiging is constant voelbaar.

Wat ook helpt, is natuurlijk de rijke, onheilspellende fotografie: regisseur Carol Reed maakt haast continu gebruik van scheve kadreringen om het idee mee te geven dat er iets niet helemaal klopt, en hij gebruikt zeer geforceerde, bijna theatrale belichting om de mood van de film te versterken. 'The Third Man' is opgetrokken uit schaduwen - Welles speelt hier zowat de helft van z'n rol in silhouet. Let op een scène waarin Martins met Lime heeft afgesproken in het Café Mozart. Opnieuw komt Lime tevoorschijn uit de schaduwen. Hij loopt over een in puin gelegde muur heen en stapt in het licht - waar komt dat licht vandaan? Van de spotlights op de filmset, natuurlijk, vanwaar zou het anders komen? Het wordt niet verondersteld om realistisch te zijn, het moet expressief zijn. Die belichting, die scheve shots en natuurlijk de look van het half platgelegde Wenen maken van 'The Third Man' een ongezien knap gefotografeerde film.

En alsof dat nog niet genoeg is, krijgen we ook nog eens de beroemde zithermuziek van Anton Karas, een instrument dat op dat moment nog nooit gebruikt was voor een film. Die muziek klinkt in eerste instantie niét als thrillermuziek - waar de meeste thrillers ons de emoties en de spanning met de paplepel willen ingeven, krijg je hier een deuntje dat eigenlijk vrij neutraal klinkt, dat intrinsiek geen spanning oproept. Maar net zoals de naam Harry Lime een soort van mantra wordt voor de personages, tot die een eigen leven gaat leiden, is dat het geval voor de muziek - de naam Lime hoeft maar te vallen of daar zijn ze met hun zither. Het gevolg is dat je een soort van Pavlovreactie creëert bij het publiek: als je die muziek hoort, dan weet je dat er iets mis is. Je kunt misschien niet specifiek zeggen wàt, maar er klopt gewoon iets niet. Dat is een zeer subtiel gevoel van onrust dat wordt opgewekt - een soort van subtiliteit die tegenwoordig nog maar weinig aan bod komt.

Wat een lef om 'The Third Man' te maken zoals hij is: een slechterik die je pas drie kwartier voor het einde voor het eerst laat zien, een bitter slot dat nauwelijks enige hoop lijkt achter te laten voor de nominale held van het verhaal en een muziekscore die in feite weinig met de rest van de film te maken lijkt te hebben. Soms wordt moed beloond, veronderstel ik.
E-mailadres Afdrukken
 
The Third Man
UK / 1949
Regie: Carol Reed
Scenario: Graham Greene
Met: Joseph Cotton; Alida Valli; Orson Welles; Trevor Howard
Duur: 104 min.



Advertentie
Banner
Advertentie

TEST