Banner

Tabula Rasa

Einstürzende Neubauten en de ontdekking van de stilte

Matthieu Van Steenkiste - 13 juli 2017

Lawaai. Plaatslagerij. Industriële chaos en teringherrie. Dat zijn de connotaties die de naam Einstürzende Neubauten ook bijna veertig jaar na oprichting van de band nog steeds losmaakt. Nochtans is dat al lang niet meer zo. Ergens in de jaren negentig ontdekte de groep hoe "stil" even krachtig kon zijn.

Er is geen breuk, geen moment-met-hoofdletter-M. En toch moet het ergens gaan gisten zijn. Met Haus der Lüge had Einstürzende Neubauten eind jaren tachtig het toppunt bereikt wat het met zijn metalen en kunststof percussie kon bereiken: "Feurio" was zowaar min of meer een danstrack, de titeltrack bijna-funk. Klapstuk was echter "Fiat Lux": ellenlange collage van soundscape, omgevingsgeluiden, en ingehouden geschraap, om pas in de laatste rechte lijn dan toch ritme toe te laten. Na jaren van abstracte experimenten, performance-achtige optredens en brute, woeste platen, had Neubauten gevonden hoe zijn geluid geharnast kon worden. Het was een eindpunt.

Waar kon het heen na dit? Het zou in dat epische twaalfminutenstuk van Haus der Lüge zijn, dat het antwoord lag. "Tabula Rasa", oordeelde Blixa Bargeld, en dat werd meteen de noemer van de volgende plaat, al was er lang die werktitel Still-Life With Explosives, waarvan de hoes met zijn letterlijke weergave daarvan een laatste echo is. Dat de nadruk toen al op dat eerste woord moet gelegen hebben, werd duidelijk toen het eindresultaat uitkwam. Weg was die eeuwige aanval, die gewilde chaos. De vooruitgestuurde EP Interim dreef in zijn titeltrack op wilde, maar beteugelde ritmes, Bargeld domineerde met een slimme tekst. "12305 (te Nacht)" schroefde de backingtrack nog wat terug, om enkel een pulserende bas over te houden. In "Salamandrina" draaide alles om samenzang en melodie.

In één klap stond ook een nieuwe Blixa Bargeld op. Weg was de spichtige junkie van weleer, in driedelig kostuum was daar: ein dandy. Het gevolg van een eerste uitstapje in theaterland. Einstürzende Neubauten had in 1990 de muziek bedacht en gebracht bij Heiner Müllers voorstellilng Die Hamletmaschine, en die verandering van omgeving had deugd gedaan. Bargeld, altijd al een intellectueel in het diepst van zijn gedachten, was thuisgekomen, had eindelijk begrepen waar hij met zijn Neubauten heen moest. De volgende Neubatenplaat was er de emanatie van.

Was Tabula Rasa een afzweren van het verleden? Verre van. Muziek kwam nog altijd uit de meest vreemde objecten. "Er zijn behoorlijk wat stenen te horen op de plaat", stelde de frontman tevreden vast in 1993, en dat was maar het begin. In "Wüste" horen we het schuren van zand, de druppende olie werd pas interessant toen ze ook in de fik werd gestoken. Niets nieuws onder de zon daar; de rinkelende machine die "Die Interimsliebenden" drijft had ook het oude Neubauten in elkaar kunnen steken.

Het verschil? De manier waarop dat alles werd ingezet. Niet langer in een lang volgehouden aanval met als enig doel: iedereen met gevoelige oren wegjagen. Deze keer stonden al die eigenaardige geluiden in dienst van wat een mens welwillend "songs" zou kunnen noemen. "Zebulon", bijvoorbeeld, waarin Bargeld bijna zingt -- ook al een nieuwigheid. Tabula Rasa heeft een soort vriendelijkheid die vroeger in Berlijn niet te krijgen was. Neem nu "Blume", waarin de band een spaarzame tokkel legt voor een neurie van de frontman en Anita Lanes monoloog. "De muur was gevallen", zou Bargelds droge uitleg zijn.

Zelfs in "Headcleaner", het vierdelige eindspel van de plaat, is het de rust die overheerst. Natuurlijk gaat het er even heftig aan toe, terwijl kwansuis "All You Need Is Love" tekstueel wordt vermangeld, maar zelfs dan laat Bargeld zijn traditionele krijs achterwege. "Zo zing ik op dit moment nu eenmaal", aldus Bargeld. "en als ik schreeuw is dat niet langer emotioneel, maar omdat het qua klank goed kleurt daar.

Wie niet mee is, valt af

En toen werd Tabula Rasa toch een breekpunt, één die zou zich in de samenstelling van de band uiten. In 1994, kort nadat de groep met Faustmusik zijn tweede theatersoundtrack schreef, zou bassist Mark Chung de band verlaten, percussionist F.M. Einheit volgde een jaar later, tijdens de opnamen van alweer de volgende Neubautenplaat. Reden: een verschil in muzikale visie. Hij zou nog op één nieuw nummer te horen zijn, het dreunende "Was Ist Ist".

Wie niet mee was, viel af: zo simpel was het. Blixa Bargeld had een richting gekozen, maar tastte nog in het duister. Nieuwe opnames leidden tot een writer's block bij de zanger, die pas na maanden zoeken werd doorbroken. Bargeld, in een interview nadien: "Het had allemaal te maken met een gebrek aan communicatie in de band, iets dat al jaren aansleepte. We werkten samen, maar niets werd in vraag gesteld, noch werd er ruzie gemaakt over wat we wilden doen. Dat zette mijn inspiratie droog. Het was pas toen Alex (Hacke, gitarist, nu bassist, mvs) en Unruh (percussionist, mvs) me voorstelden om samen een nummer te schrijven, dat de stop er uit vloog. Op het moment dat we "Stella Maris" schreven, realiseerde ik me dat er iets veranderd was."

Nooit vooraf, en nooit meer nadien heeft Neubauten klassieker geklonken dan in dat ene duet met Hackes vrouw Meret Becker. Het zou het logische eindpunt zijn van de evolutie die was ingezet met Tabula Rasa. Verstild, melodisch, bijna klassieke pop: het was goed voor één keer. "Ik besefte dat dit een transformatie was, die misschien nog niet afgerond was", aldus Bargeld. "Maar alles wat vroeger was, was toen voorbij, en werd iets volledig nieuw. Eigenlijk had de plaat Transformer moeten noemen."

Dat werd het niet. Het werd: Ende Neu, eindpunt en begin, gratis woordspeling op de bandnaam incluis. De rest van de plaat zou het volledige spectrum verder verkennen. De strijkers in "The Garden" knipoogden naar Arvo Pärt en Benjamin Britten, "Die Explosion Im Festspielhaus" liet spookachtige vrouwenstemmen rondzingen, "Installation N°1" gebruikte afgestemde motoren om pulserende techno te maken. Afgemeten, gecalculeerd, beredeneerd; het waren allemaal woorden die de essentie van de plaat vatten. Niet elk gaatje moest worden gevuld, een beetje leegte mocht al eens, want Einstürzende Neubaten hadden geleerd: silence Is Sexy. Het zou de titel van hun volgende plaat worden. Duidelijkheid voor alles.

Einstürzende Neubauten brengt nu zaterdag 15 juli een eigenzinnige 'Greatest Hits'-set naar Gent Jazz. Er zijn nog tickets beschikbaar.

E-mailadres Afdrukken